Την περασμένη Παρασκευή 2/10/2026, που γιορτάσαμε με λίγη καθυστέρηση την ΠΗΜ, στο τραπέζι μας με την Κωνσταντίνα Τριανταφυλλοπούλου και τον Γιώργο Κεντρωτή δεν προλάβαμε να καλύψουμε ούτε τα μισά από τα θέματα που είχαμε προγραμματίσει να συζητήσουμε. Μας ξέφυγε μάλιστα εντελώς το ζουμί, το κύριο πιάτο: πώς η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) επηρεάζει τον λόγο. Ήταν πολλά τα εδέσματα στο δικό μας τραπέζι και λίγη η ώρα που είχε μείνει.
Θα ήθελα εδώ να καλύψω εν τάχει κάποια πράγματα που πρόλαβα να αναφέρω και, στη συνέχεια, να ολοκληρώσω κάποιες σκέψεις μου σχετικά με το κεντρικό ερώτημα. Όπου χρειάζεται, θα αξιοποιήσω το γραπτό μέσο για να «πω» και μια κουβέντα παραπάνω.
Διαμορφώνουν η τεχνολογία και τα τεχνολογικά εργαλεία τη γλώσσα και τη χρήση της;
Οπωσδήποτε — λίγο ή πολύ. Σε αυτό το σκέλος της συνομιλίας μας αναφέρθηκα στην τυπογραφία και τα ΜΜΕ, τα προγράμματα των υπολογιστών, το διαδίκτυο και τα κινητά τηλέφωνα, και σε ποιον βαθμό όλα αυτά επηρέασαν τη γλώσσα γενικότερα ή την ελληνική γλώσσα ειδικότερα. Θα δώσω αυτό το κομμάτι αναλυτικά αμέσως αποκάτω.
Στα εργαλεία των μεταφραστών αλλά και όλου του πληθυσμού με πρόσβαση στο διαδίκτυο προστέθηκε τώρα η τεχνητή νοημοσύνη, που ήρθε τόσο ξαφνικά και ορμητικά, και όλο μας φέρνει αλλαγές, υποσχέσεις και εφιάλτες.
Διαμορφώνει η τεχνητή νοημοσύνη τη γλώσσα και τη χρήση της;
Πιστεύω ότι η απάντηση είναι ήδη καταφατική, αλλά δεν έχουμε σαφή εικόνα για όλες τις γλώσσες και οπωσδήποτε πρόκειται για μια εικόνα που αλλάζει μαζί με την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης και τη δική μας προσαρμογή. Ποια είναι η διαφορά στα κείμενα που παράγονται σήμερα; Στη θέση των κειμένων που παλιότερα θα γράφαμε μόνοι μας έχουμε τώρα σε αρκετές περιπτώσεις κείμενα γραμμένα από ΤΝ που επιμελείται ο άνθρωπος, κείμενα γραμμένα από άνθρωπο που επιμελείται η ΤΝ, και κείμενα που έχουν μεταφραστεί από την ΤΝ ή με επιμέλεια της μετάφρασης από την ΤΝ. Παρατηρώ ότι πολλές ιστοσελίδες, κυρίως εμπορικής φύσης, γράφονται ή μεταφράζονται με τη βοήθεια εργαλείων ΤΝ. Ότι εργασίες που υποβάλλονται σε επιστημονικά περιοδικά ή συνέδρια είναι πιο επιμελημένες ή καλύτερα μεταφρασμένες από παλιά. Στα ΜΚΔ (μέσα κοινωνικής δικτύωσης) βλέπω συχνά να δημοσιεύονται μακροσκελή κείμενα που πιθανότατα προέρχονται από συνεργασία με την ΤΝ ή από μετάφραση με εργαλεία ΤΝ.
Και μια ενδιαφέρουσα αντίθεση: Κάθε τόσο βλέπω μεταφράσεις στα ΜΚΔ με λάθη που θυμίζουν ανεπιμέλητη μηχανική μετάφραση και σκέφτομαι: «Μα ούτε ένα κοίταγμα δεν έκανε ο αθεόφοβος;» Και κατόπιν βλέπω ένα κείμενο γραμμένο χωρίς βοήθεια με τόση ανθρώπινη σφαλερότητα που με κάνει να σκέφτομαι: «Μα δεν μπορούσε να το δώσει στην ΤΝ να του το σουλουπώσει λιγάκι;»
Ένα σύμπτωμα της ευκολότερης παραγωγής κειμένων είναι και η ασύστολη φλυαρία: πολλαπλασιάστηκαν, νομίζω, τα μακροσκελή κείμενα που δεν ταιριάζουν καθόλου στο διάβασμα στο περιβάλλον των ΜΚΔ — διάβασμα που μοιάζει περισσότερο με το πέταγμα της μέλισσας από άνθος σε άνθος. Ταυτόχρονα μαθαίνουμε ότι η Amazon κατακλύζεται από βιβλία γραμμένα από ΤΝ ή «με έντονη χρήση ΤΝ». Αναρωτιέμαι πόσα άξια γραπτά ανθρώπων πνίγονται μέσα στον ψηφιακό πολτό…
Τι λένε λοιπόν οι μελέτες που αναζητούν τις γλωσσικές επιδράσεις της ΤΝ στην αγγλική γλώσσα; Μια μελέτη ερευνητών του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη που συζητήθηκε πολύ το καλοκαίρι αναφέρει ότι κάποιες λόγιες λέξεις που προτιμά το ChatGPT εμφανίζονται όλο και πιο συχνά και στον ανθρώπινο προφορικό λόγο (σε αγγλόφωνο υλικό από ακαδημαϊκές ομιλίες και συνομιλίες σε πόντκαστ).
Άλλες μελέτες έχουν δείξει ότι σε κείμενα που παράγονται από ΤΝ κάποιες λέξεις, συμφράσεις ή συντακτικά σχήματα τείνουν να χρησιμοποιούνται με μεγαλύτερη συχνότητα – κάτι όμως που μπορεί να μεταβάλλεται από τη μία έκδοση του γλωσσικού μοντέλου στην επόμενη [π.χ. Delving into LLM-assisted writing in biomedical publications through excess vocabulary]. Εμένα μου θυμίζουν λεξιλόγιο και διατυπώσεις που συνηθίζονται στο μάθημα της έκθεσης ιδεών ή στις τεχνικές των μαθητικών ρητορικών μαχών. Τα προγράμματα ανίχνευσης κειμένων γραμμένων με τη βοήθεια της ΤΝ χρησιμοποιούν κάποιες τέτοιες συμβάσεις ως ενδείξεις. [Δείτε κι εδώ: Wikipedia:Signs of AI writing] (Καλού κακού, εγώ έχω περιορίσει πολύ τη χρήση της μεγάλης παύλας, που μου άρεσε σε παρενθετικές προτάσεις.)
Πάντως, δίπλα στα προχειρογραφήματα που βλέπουμε στα ΜΚΔ, η επιμέλεια από ΤΝ πιστεύω ότι συχνότερα βελτιώνει παρά βλάπτει τη γλώσσα. Αν πρέπει να αναζητηθούν αρνητικές επιδράσεις της ΤΝ, ίσως θα πρέπει να εντοπιστούν στη «γλωσσική ισοπέδωση», στην περιθωριοποίηση κάποιων ιδιαίτερων φωνών που θα άξιζε να διατηρηθούν. Ας ελπίσουμε ότι οι πένες που μπορούν να εκφράζονται διαφορετικά θα διατηρήσουν το ταλέντο τους και την αγάπη για τη δική τους τέχνη ή τη δική τους ιδιόλεκτο. Ότι θα ξεχωρίζουν και δεν θα χαθούν.
Θα μαθαίνει ο χρήστης να γράφει καλύτερα ή θα σκέφτεται λιγότερο προτού γράψει;
Περιμένω σύντομα να δω σε πλατφόρμες όπως το Facebook προαιρετικά εργαλεία βελτίωσης των διατυπώσεων, όχι μόνο σε γλωσσικό επίπεδο, αλλά και σε πραγματολογικό, ή ακόμα και σε επίπεδο κοινοτικής συμπεριφοράς («Μήπως να μη γράψεις “ψόφος”; Δεν θα σε χαρακτηρίσει θετικά.»). [Δείτε και σε επόμενο σημείωμα ένα πρόχειρο πείραμα με το Copilot.] Ακόμα και στην αναζήτηση με το Google την πρωτοκαθεδρία την έχει πια η απάντηση της ΤΝ: δημιουργείται η εντύπωση ότι δεν χρειάζεται να ψάξουμε παρακάτω, να επιλέξουμε, να προβληματιστούμε. Να ανησυχούμε που θα εμφανίζεται παντού η ΤΝ για να μας πάρει από το χεράκι;
Ναι, ας ανησυχούμε, ιδίως όταν βελτιώνεται η ποιότητα των κειμένων αλλά όχι η σκέψη αυτών που έβαλαν την ΤΝ να τους τα γράψει. Κάποιες επόμενες ανισότητες θα διαμορφώνονται σε μεγάλο βαθμό από την ΤΝ και από τον τρόπο και τον βαθμό αξιοποίησής της.
Πολλά απ’ όσα λέμε για την ΤΝ συνέβησαν με την τυπογραφία ή τα ΜΜΕ που δημιούργησαν φορείς κύρους με πλατιά απήχηση, πρότυπα, ομοιομορφία, υποχώρηση ιδιαιτεροτήτων. Ως τώρα τα πρότυπα (π.χ. τις όμορφες διατυπώσεις ή το ύφος του αγαπημένου μας αρθρογράφου) προσπαθούσαμε να τα μιμηθούμε. Τώρα η ΤΝ, όταν γράφει ή επιμελείται τα γραπτά μας, προτείνει τα δικά της μοτίβα, όπως διαμορφώνονται από τα κείμενα εκπαίδευσης και από τον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύονται και προσαρμόζονται τα μοντέλα. Ταυτόχρονα πολλοί παρακάμπτουν τη δοκιμή, την αποτυχία και την αναθεώρηση — διαδικασίες μέσα από τις οποίες μαθαίναμε και μαθαίνουμε να γράφουμε. Ένα καλογραμμένο κείμενο ΤΝ πόσοι θα το ξαναγράψουν για να του δώσουν ένα πιο προσωπικό ύφος; Και πώς θα αλλάζουν τα ίδια τα μοτίβα αν στο μέλλον η ΤΝ εκπαιδεύεται όλο και περισσότερο σε κείμενα που έχει γράψει η ίδια;
Ένα άλλο πρόβλημα με την ΤΝ που φοβόμαστε ότι θα ενταθεί είναι η παραπλάνηση, ακούσια ή σκόπιμη: οι ψηφιακές απάτες, τα εσκεμμένα ψέματα, οι ακούσιες ανακρίβειες. Με την επεξεργασία και την επιμέλεια της ΤΝ, φωτογραφίες, βίντεο ή αφηγήματα μπορούν να εξαπατήσουν με τρόπο πειστικό. Η καλή διατύπωση από την ΤΝ μπορεί να κάνει μια ανακρίβεια πιο πειστική. Στον λόγο της ΤΝ και στις μεταφράσεις θα πρέπει να μπορούμε να εντοπίζουμε το λάθος, ιδίως το λάθος που δεν βγάζει μάτι. Πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε περισσότερο όχι μόνο για όσα γράφουμε αλλά και για όσα διαβάζουμε και βλέπουμε.
Ας δούμε λίγο και τις ειδικότερες ανάγκες του μεταφραστή. Ποιες γλωσσικές αλλαγές ενδιαφέρουν τον μεταφραστή; Όταν καθιερώθηκε η δημοτική, σπεύσαμε να ενημερωθούμε για τις ειδικότερες υποδείξεις σε σχέση με τη γραμματική και το συντακτικό. Υπάρχουν αρκετοί έντυποι και ψηφιακοί οδηγοί που είναι καλό να διαβάζει ο νέος μεταφραστής και να συμβουλευόμαστε όλοι συχνά. Έπρεπε στη συνέχεια να συνηθίσουμε το μονοτονικό. Πιο πρόσφατα, μάθαμε να βάζουμε πάντα ένα ν στο τέλος του αρσενικού άρθρου. Το κυριότερο όμως για το οποίο θέλει να ενημερώνεται συνεχώς ο μεταφραστής είναι η ορολογία των κλάδων που τον αφορούν. Εκεί δεν τα πηγαίνουμε τόσο καλά: Η ΕΛΕΤΟ κάνει ό,τι μπορεί, όπως και το μεταφραστικό κέντρο των οργάνων της ΕΕ, ωστόσο δεν έχουμε άμεση, συντονισμένη κάλυψη πολλών κλάδων και αποτελεσματική διάδοση των προτάσεων. Πολλοί όροι που καταχωρούνται σε ειδικά γλωσσάρια, π.χ. στη βάση IATE, δεν είναι προσβάσιμοι στις αναζητήσεις της Google. [Την Παρασκευή έγινε και σχετική παρέμβαση από τον κ. Παναγιώτη Αλεβαντή.] Μπορεί να βοηθήσει η ΤΝ να συγκεντρώνονται κάπου οι νέοι όροι; Μπορεί να αναλάβει το έργο αυτό κάποιο σοβαρό ίδρυμα με κύρος, τώρα που θα υπάρχει και η βοήθεια της ΤΝ;
Κάποτε ένα από τα συγκριτικά πλεονεκτήματα του μεταφραστή ήταν η πρόσβαση σε εξειδικευμένα λεξικά. Στις μέρες του διαδικτύου άρχισε να μετράει και η ικανότητά του να αξιοποιεί τις διαδικτυακές πηγές, καμιά φορά και να ζητά τη συνδρομή των συναδέλφων του στα γλωσσικά φόρουμ. Στις μέρες της ΤΝ θα πρέπει, εκτός από την κρίση του με την οποία αξιολογεί την αξιοπιστία των πηγών και την καταλληλότητα των αποδόσεων στα συμφραζόμενα, να ξέρει να αξιοποιεί με τον καλύτερο τρόπο την τεχνολογία, τουλάχιστον για έρευνα και για να λύνει τις απορίες του: να μαθαίνει ποια είναι η σημασία μιας έκφρασης που δεν γνωρίζει, η λειτουργία ενός αντικειμένου που αγνοεί. Ο έμπειρος μεταφραστής, εκτός από τη δυνατότητα να φτιάχνει γλωσσάρια και μεταφραστικές μνήμες, θα μπορεί να αξιοποιεί και προσωπικά «γλωσσικά μοντέλα».
Οι αλλαγές στη γλώσσα μάλλον δεν θα είναι η μεγαλύτερη ανησυχία μας
Η τεχνητή νοημοσύνη εγκαινίασε μια εποχή όπου οι αλλαγές σε κάθε πτυχή της ζωής μας θα είναι μεγάλες και οι άνθρωποι θα τρέχουμε να τις προλάβουμε, αναζητώντας νέες ισορροπίες. Είναι βέβαιο ότι θα υπάρχουν πάλι κερδισμένοι και χαμένοι. Θα σημειωθούν και αλλαγές στη γλώσσα, αλλά θα γίνονται εκεί που θα υπάρχει και αποδοχή από τον άνθρωπο, συνειδητή ή όχι. Πόσο θα επηρεάζεται η σκέψη μας, η κρίση μας, η ευπιστία και η ευπείθειά μας; Η γλώσσα μάλλον δεν θα είναι η μεγαλύτερη από τις ανησυχίες μας. Ίσως να είναι και η παρηγοριά μας: σε αυτό που θα λέμε και σε αυτό που θα γράφουμε, τον τελευταίο λόγο μπορούμε, αν θέλουμε, να τον έχουμε εμείς.
[Η συζήτηση που θα κάναμε περιλάμβανε άλλες δυο ενότητες — για τον λογοτεχνικό λόγο και για το αν η ελληνική γλώσσα μειονεκτεί π.χ. σε σχέση με την αγγλική στο περιβάλλον των νέων εργαλείων. Θα γράψω αργότερα δυο-τρεις δικές μου σκέψεις και θα προσθέσω και καναδυό ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που προέκυψαν από την έρευνα για τη γλώσσα και την ΤΝ.]
Θα ήθελα εδώ να καλύψω εν τάχει κάποια πράγματα που πρόλαβα να αναφέρω και, στη συνέχεια, να ολοκληρώσω κάποιες σκέψεις μου σχετικά με το κεντρικό ερώτημα. Όπου χρειάζεται, θα αξιοποιήσω το γραπτό μέσο για να «πω» και μια κουβέντα παραπάνω.
Διαμορφώνουν η τεχνολογία και τα τεχνολογικά εργαλεία τη γλώσσα και τη χρήση της;
Οπωσδήποτε — λίγο ή πολύ. Σε αυτό το σκέλος της συνομιλίας μας αναφέρθηκα στην τυπογραφία και τα ΜΜΕ, τα προγράμματα των υπολογιστών, το διαδίκτυο και τα κινητά τηλέφωνα, και σε ποιον βαθμό όλα αυτά επηρέασαν τη γλώσσα γενικότερα ή την ελληνική γλώσσα ειδικότερα. Θα δώσω αυτό το κομμάτι αναλυτικά αμέσως αποκάτω.
Στα εργαλεία των μεταφραστών αλλά και όλου του πληθυσμού με πρόσβαση στο διαδίκτυο προστέθηκε τώρα η τεχνητή νοημοσύνη, που ήρθε τόσο ξαφνικά και ορμητικά, και όλο μας φέρνει αλλαγές, υποσχέσεις και εφιάλτες.
Διαμορφώνει η τεχνητή νοημοσύνη τη γλώσσα και τη χρήση της;
Πιστεύω ότι η απάντηση είναι ήδη καταφατική, αλλά δεν έχουμε σαφή εικόνα για όλες τις γλώσσες και οπωσδήποτε πρόκειται για μια εικόνα που αλλάζει μαζί με την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης και τη δική μας προσαρμογή. Ποια είναι η διαφορά στα κείμενα που παράγονται σήμερα; Στη θέση των κειμένων που παλιότερα θα γράφαμε μόνοι μας έχουμε τώρα σε αρκετές περιπτώσεις κείμενα γραμμένα από ΤΝ που επιμελείται ο άνθρωπος, κείμενα γραμμένα από άνθρωπο που επιμελείται η ΤΝ, και κείμενα που έχουν μεταφραστεί από την ΤΝ ή με επιμέλεια της μετάφρασης από την ΤΝ. Παρατηρώ ότι πολλές ιστοσελίδες, κυρίως εμπορικής φύσης, γράφονται ή μεταφράζονται με τη βοήθεια εργαλείων ΤΝ. Ότι εργασίες που υποβάλλονται σε επιστημονικά περιοδικά ή συνέδρια είναι πιο επιμελημένες ή καλύτερα μεταφρασμένες από παλιά. Στα ΜΚΔ (μέσα κοινωνικής δικτύωσης) βλέπω συχνά να δημοσιεύονται μακροσκελή κείμενα που πιθανότατα προέρχονται από συνεργασία με την ΤΝ ή από μετάφραση με εργαλεία ΤΝ.
Και μια ενδιαφέρουσα αντίθεση: Κάθε τόσο βλέπω μεταφράσεις στα ΜΚΔ με λάθη που θυμίζουν ανεπιμέλητη μηχανική μετάφραση και σκέφτομαι: «Μα ούτε ένα κοίταγμα δεν έκανε ο αθεόφοβος;» Και κατόπιν βλέπω ένα κείμενο γραμμένο χωρίς βοήθεια με τόση ανθρώπινη σφαλερότητα που με κάνει να σκέφτομαι: «Μα δεν μπορούσε να το δώσει στην ΤΝ να του το σουλουπώσει λιγάκι;»
Ένα σύμπτωμα της ευκολότερης παραγωγής κειμένων είναι και η ασύστολη φλυαρία: πολλαπλασιάστηκαν, νομίζω, τα μακροσκελή κείμενα που δεν ταιριάζουν καθόλου στο διάβασμα στο περιβάλλον των ΜΚΔ — διάβασμα που μοιάζει περισσότερο με το πέταγμα της μέλισσας από άνθος σε άνθος. Ταυτόχρονα μαθαίνουμε ότι η Amazon κατακλύζεται από βιβλία γραμμένα από ΤΝ ή «με έντονη χρήση ΤΝ». Αναρωτιέμαι πόσα άξια γραπτά ανθρώπων πνίγονται μέσα στον ψηφιακό πολτό…
Τι λένε λοιπόν οι μελέτες που αναζητούν τις γλωσσικές επιδράσεις της ΤΝ στην αγγλική γλώσσα; Μια μελέτη ερευνητών του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη που συζητήθηκε πολύ το καλοκαίρι αναφέρει ότι κάποιες λόγιες λέξεις που προτιμά το ChatGPT εμφανίζονται όλο και πιο συχνά και στον ανθρώπινο προφορικό λόγο (σε αγγλόφωνο υλικό από ακαδημαϊκές ομιλίες και συνομιλίες σε πόντκαστ).
Άλλες μελέτες έχουν δείξει ότι σε κείμενα που παράγονται από ΤΝ κάποιες λέξεις, συμφράσεις ή συντακτικά σχήματα τείνουν να χρησιμοποιούνται με μεγαλύτερη συχνότητα – κάτι όμως που μπορεί να μεταβάλλεται από τη μία έκδοση του γλωσσικού μοντέλου στην επόμενη [π.χ. Delving into LLM-assisted writing in biomedical publications through excess vocabulary]. Εμένα μου θυμίζουν λεξιλόγιο και διατυπώσεις που συνηθίζονται στο μάθημα της έκθεσης ιδεών ή στις τεχνικές των μαθητικών ρητορικών μαχών. Τα προγράμματα ανίχνευσης κειμένων γραμμένων με τη βοήθεια της ΤΝ χρησιμοποιούν κάποιες τέτοιες συμβάσεις ως ενδείξεις. [Δείτε κι εδώ: Wikipedia:Signs of AI writing] (Καλού κακού, εγώ έχω περιορίσει πολύ τη χρήση της μεγάλης παύλας, που μου άρεσε σε παρενθετικές προτάσεις.)
Πάντως, δίπλα στα προχειρογραφήματα που βλέπουμε στα ΜΚΔ, η επιμέλεια από ΤΝ πιστεύω ότι συχνότερα βελτιώνει παρά βλάπτει τη γλώσσα. Αν πρέπει να αναζητηθούν αρνητικές επιδράσεις της ΤΝ, ίσως θα πρέπει να εντοπιστούν στη «γλωσσική ισοπέδωση», στην περιθωριοποίηση κάποιων ιδιαίτερων φωνών που θα άξιζε να διατηρηθούν. Ας ελπίσουμε ότι οι πένες που μπορούν να εκφράζονται διαφορετικά θα διατηρήσουν το ταλέντο τους και την αγάπη για τη δική τους τέχνη ή τη δική τους ιδιόλεκτο. Ότι θα ξεχωρίζουν και δεν θα χαθούν.
Θα μαθαίνει ο χρήστης να γράφει καλύτερα ή θα σκέφτεται λιγότερο προτού γράψει;
Περιμένω σύντομα να δω σε πλατφόρμες όπως το Facebook προαιρετικά εργαλεία βελτίωσης των διατυπώσεων, όχι μόνο σε γλωσσικό επίπεδο, αλλά και σε πραγματολογικό, ή ακόμα και σε επίπεδο κοινοτικής συμπεριφοράς («Μήπως να μη γράψεις “ψόφος”; Δεν θα σε χαρακτηρίσει θετικά.»). [Δείτε και σε επόμενο σημείωμα ένα πρόχειρο πείραμα με το Copilot.] Ακόμα και στην αναζήτηση με το Google την πρωτοκαθεδρία την έχει πια η απάντηση της ΤΝ: δημιουργείται η εντύπωση ότι δεν χρειάζεται να ψάξουμε παρακάτω, να επιλέξουμε, να προβληματιστούμε. Να ανησυχούμε που θα εμφανίζεται παντού η ΤΝ για να μας πάρει από το χεράκι;
Ναι, ας ανησυχούμε, ιδίως όταν βελτιώνεται η ποιότητα των κειμένων αλλά όχι η σκέψη αυτών που έβαλαν την ΤΝ να τους τα γράψει. Κάποιες επόμενες ανισότητες θα διαμορφώνονται σε μεγάλο βαθμό από την ΤΝ και από τον τρόπο και τον βαθμό αξιοποίησής της.
Πολλά απ’ όσα λέμε για την ΤΝ συνέβησαν με την τυπογραφία ή τα ΜΜΕ που δημιούργησαν φορείς κύρους με πλατιά απήχηση, πρότυπα, ομοιομορφία, υποχώρηση ιδιαιτεροτήτων. Ως τώρα τα πρότυπα (π.χ. τις όμορφες διατυπώσεις ή το ύφος του αγαπημένου μας αρθρογράφου) προσπαθούσαμε να τα μιμηθούμε. Τώρα η ΤΝ, όταν γράφει ή επιμελείται τα γραπτά μας, προτείνει τα δικά της μοτίβα, όπως διαμορφώνονται από τα κείμενα εκπαίδευσης και από τον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύονται και προσαρμόζονται τα μοντέλα. Ταυτόχρονα πολλοί παρακάμπτουν τη δοκιμή, την αποτυχία και την αναθεώρηση — διαδικασίες μέσα από τις οποίες μαθαίναμε και μαθαίνουμε να γράφουμε. Ένα καλογραμμένο κείμενο ΤΝ πόσοι θα το ξαναγράψουν για να του δώσουν ένα πιο προσωπικό ύφος; Και πώς θα αλλάζουν τα ίδια τα μοτίβα αν στο μέλλον η ΤΝ εκπαιδεύεται όλο και περισσότερο σε κείμενα που έχει γράψει η ίδια;
Ένα άλλο πρόβλημα με την ΤΝ που φοβόμαστε ότι θα ενταθεί είναι η παραπλάνηση, ακούσια ή σκόπιμη: οι ψηφιακές απάτες, τα εσκεμμένα ψέματα, οι ακούσιες ανακρίβειες. Με την επεξεργασία και την επιμέλεια της ΤΝ, φωτογραφίες, βίντεο ή αφηγήματα μπορούν να εξαπατήσουν με τρόπο πειστικό. Η καλή διατύπωση από την ΤΝ μπορεί να κάνει μια ανακρίβεια πιο πειστική. Στον λόγο της ΤΝ και στις μεταφράσεις θα πρέπει να μπορούμε να εντοπίζουμε το λάθος, ιδίως το λάθος που δεν βγάζει μάτι. Πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε περισσότερο όχι μόνο για όσα γράφουμε αλλά και για όσα διαβάζουμε και βλέπουμε.
Ας δούμε λίγο και τις ειδικότερες ανάγκες του μεταφραστή. Ποιες γλωσσικές αλλαγές ενδιαφέρουν τον μεταφραστή; Όταν καθιερώθηκε η δημοτική, σπεύσαμε να ενημερωθούμε για τις ειδικότερες υποδείξεις σε σχέση με τη γραμματική και το συντακτικό. Υπάρχουν αρκετοί έντυποι και ψηφιακοί οδηγοί που είναι καλό να διαβάζει ο νέος μεταφραστής και να συμβουλευόμαστε όλοι συχνά. Έπρεπε στη συνέχεια να συνηθίσουμε το μονοτονικό. Πιο πρόσφατα, μάθαμε να βάζουμε πάντα ένα ν στο τέλος του αρσενικού άρθρου. Το κυριότερο όμως για το οποίο θέλει να ενημερώνεται συνεχώς ο μεταφραστής είναι η ορολογία των κλάδων που τον αφορούν. Εκεί δεν τα πηγαίνουμε τόσο καλά: Η ΕΛΕΤΟ κάνει ό,τι μπορεί, όπως και το μεταφραστικό κέντρο των οργάνων της ΕΕ, ωστόσο δεν έχουμε άμεση, συντονισμένη κάλυψη πολλών κλάδων και αποτελεσματική διάδοση των προτάσεων. Πολλοί όροι που καταχωρούνται σε ειδικά γλωσσάρια, π.χ. στη βάση IATE, δεν είναι προσβάσιμοι στις αναζητήσεις της Google. [Την Παρασκευή έγινε και σχετική παρέμβαση από τον κ. Παναγιώτη Αλεβαντή.] Μπορεί να βοηθήσει η ΤΝ να συγκεντρώνονται κάπου οι νέοι όροι; Μπορεί να αναλάβει το έργο αυτό κάποιο σοβαρό ίδρυμα με κύρος, τώρα που θα υπάρχει και η βοήθεια της ΤΝ;
Κάποτε ένα από τα συγκριτικά πλεονεκτήματα του μεταφραστή ήταν η πρόσβαση σε εξειδικευμένα λεξικά. Στις μέρες του διαδικτύου άρχισε να μετράει και η ικανότητά του να αξιοποιεί τις διαδικτυακές πηγές, καμιά φορά και να ζητά τη συνδρομή των συναδέλφων του στα γλωσσικά φόρουμ. Στις μέρες της ΤΝ θα πρέπει, εκτός από την κρίση του με την οποία αξιολογεί την αξιοπιστία των πηγών και την καταλληλότητα των αποδόσεων στα συμφραζόμενα, να ξέρει να αξιοποιεί με τον καλύτερο τρόπο την τεχνολογία, τουλάχιστον για έρευνα και για να λύνει τις απορίες του: να μαθαίνει ποια είναι η σημασία μιας έκφρασης που δεν γνωρίζει, η λειτουργία ενός αντικειμένου που αγνοεί. Ο έμπειρος μεταφραστής, εκτός από τη δυνατότητα να φτιάχνει γλωσσάρια και μεταφραστικές μνήμες, θα μπορεί να αξιοποιεί και προσωπικά «γλωσσικά μοντέλα».
Οι αλλαγές στη γλώσσα μάλλον δεν θα είναι η μεγαλύτερη ανησυχία μας
Η τεχνητή νοημοσύνη εγκαινίασε μια εποχή όπου οι αλλαγές σε κάθε πτυχή της ζωής μας θα είναι μεγάλες και οι άνθρωποι θα τρέχουμε να τις προλάβουμε, αναζητώντας νέες ισορροπίες. Είναι βέβαιο ότι θα υπάρχουν πάλι κερδισμένοι και χαμένοι. Θα σημειωθούν και αλλαγές στη γλώσσα, αλλά θα γίνονται εκεί που θα υπάρχει και αποδοχή από τον άνθρωπο, συνειδητή ή όχι. Πόσο θα επηρεάζεται η σκέψη μας, η κρίση μας, η ευπιστία και η ευπείθειά μας; Η γλώσσα μάλλον δεν θα είναι η μεγαλύτερη από τις ανησυχίες μας. Ίσως να είναι και η παρηγοριά μας: σε αυτό που θα λέμε και σε αυτό που θα γράφουμε, τον τελευταίο λόγο μπορούμε, αν θέλουμε, να τον έχουμε εμείς.
[Η συζήτηση που θα κάναμε περιλάμβανε άλλες δυο ενότητες — για τον λογοτεχνικό λόγο και για το αν η ελληνική γλώσσα μειονεκτεί π.χ. σε σχέση με την αγγλική στο περιβάλλον των νέων εργαλείων. Θα γράψω αργότερα δυο-τρεις δικές μου σκέψεις και θα προσθέσω και καναδυό ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που προέκυψαν από την έρευνα για τη γλώσσα και την ΤΝ.]
