Κάπως έτσι, ή εκδημοτικισμένη ως «αποφασίζουμε και διατάζουμε», πέρασε στη συνείδηση του κόσμου μια φράση που συνδέθηκε με τις απαγορεύσεις τής Χούντας, και η οποία χρησιμοποιείται ακόμα για να σχολιαστεί ως κυβερνητική, εργοδοτική, γονεϊκή ή άλλη αυθαιρεσία η επιβολή κάποιας επαχθούς υποχρέωσης. Από πού προήλθε όμως;
Αν και τη χρησιμοποίησαν με ασυνήθιστα δημόσιο τρόπο, δεν εμπνεύστηκαν οι συνταγματάρχες τη συγκεκριμένη φράση, αλλά αποτελούσε τη χαρακτηριστική διατύπωση με την οποία δημοσιεύονταν οι νόμοι και τα βασιλικά διατάγματα. Σε αυτό το ΦΕΚ του Ιουνίου 1950 έχουμε παραδείγματα και των δύο:
Ας πάμε πιο πίσω, στην αβασίλευτη δημοκρατία του 1925 — πριν και μετά το πραξικόπημα του Πάγκαλου, που (μόνο) στο τυπικό μέρος δεν άλλαξε τίποτα:
Αν φτάσουμε στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Γεωργίου Αʹ, θα δούμε το διατάσσομεν να εναλλάσσεται με τον παλαιότερο τύπο διατάττομεν, όπως στην πρώτη σελίδα αυτού του φύλλου του Ιουνίου 1864 και σε αυτό το φύλλο του Δεκεμβρίου 1863. Προσπερνώντας τα θεσπίσματα της προσωρινής κυβέρνησης που ακολούθησε την ανατροπή του Όθωνα, βλέπουμε ότι αυτή είναι η συνήθης οθωνική διατύπωση.
Αφού θαυμάσετε πρώτα την τυπογραφία των αρχών του 19ου αιώνα (όπου τα τονικά σημάδια τίθενται πάνω από τα κεφαλαία φωνήεντα αντί αριστερά τους όπως τα έχουμε συνηθίσει) και τη χρήση του όρου «Γραμματεύς της Επικρατείας» αντί «Υπουργός», θα προσέξετε ότι πίσω από μια φράση που θεωρείται χαρακτηριστική της δικτατορίας, κρύβονται —όπως σε τόσα άλλα νομικά ζητήματα— οι Γερμανοί. «Wir haben beschlossen, und verordnen wie folgt» είναι η πρωτότυπη διατύπωση, και δεν δυσκολεύεται κανείς να βρει παραδείγματα διαταγμάτων και νόμων στις ίδιες τις γερμανόφωνες χώρες, με τις όποιες προσθήκες (π.χ. «με τη συγκατάθεση των πιστών μας τάξεων») και μικροπαραλλαγές:
Δεν λείπουν και από την αγγλική διατυπώσεις όπως we have resolved/decided, and do hereby order/declare/command/decree/proclaim/prescribe, ήδη από τον 17ο αιώνα… Και μοιάζει να υπάρχει αντιστοιχία στη γαλλική:
Πρόκειται βέβαια για μία μεταξύ πολλών διατυπώσεων, και στη Γερμανία δείχνει να χάθηκε μετά την πτώση των μοναρχιών στο τέλος του Αʹ Παγκοσμίου. Στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης επικράτησε το απλό wird verordnet, «διατάσσεται» (που ταιριάζει με το πρωσικό wir verordnen, «διατάσσουμε»), όπως εμφανίζεται και στο περιβόητο διάταγμα του 1933 με το οποίο ξεκίνησαν οι Ναζί να χτίζουν το ολοκληρωτικό καθεστώς τους. Πλέον στις αποφάσεις, η αντίστοιχη αρχή απλώς «διατάσσει», ενώ και για τη νομοθεσία, ο αρχηγός κράτους εμφανίζεται μόνο στο τέλος: εκεί που ο μονάρχης επέβαλλε κάποτε προσωπικά την εφαρμογή του νόμου, τον οποίο υπέγραφε με τη συγκατάθεση του κοινοβουλίου, κατόπιν η διατύπωση ανέφερε μόνο την απόφαση του νομοθετικού σώματος («Der Reichstag/Bundestag hat das folgende Gesetz beschlossen»).
Στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης δεν εξαφανίστηκε αμέσως το «απεφασίσαμεν και διατάσσομεν» από τα προεδρικά διατάγματα (παράδειγμα από το 1977), όμως σταδιακά αντικαταστάθηκε από το απλό «αποφασίζομεν» (όπως εδώ), που ως τότε χαρακτήριζε περισσότερο τις υπουργικές αποφάσεις, και στις αρχές της δεκαετίας του '80 έγινε «αποφασίζουμε».
Για τον όποιο λόγο, η διατύπωση για την κύρωση νόμων της Βουλής ακολούθησε ξεχωριστή πορεία: διατηρήθηκε για κάποια χρόνια το «Ψηφισάμενοι ὁμοφώνως μετὰ τῆς Βουλῆς, ἀπεφασίσαμεν», που το 1982 αντικαταστάθηκε από το «Κυροῦμεν καὶ ἐκδίδομεν τὸν κατωτέρω ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντα νόμον»· εκδημοτικισμένη με κάποια καθυστέρηση, αυτή η διατύπωση αντικαταστάθηκε με τη σειρά της το 1986 από το σημερινό «Εκδίδομε τον ακόλουθο νόμο που ψήφισε η Βουλή», φαντάζομαι στο πλαίσιο της συνταγματικής αναθεώρησης που περιόρισε τις εξουσίες του Προέδρου της Δημοκρατίας.
Πλέον κανείς δεν εκδίδει διαταγές στα ΦΕΚ… Ή τουλάχιστον, δεν το θέτει έτσι ωμά. Οι επίσημοι τύποι άλλοτε διατυμπανίζουν και άλλοτε αποκρύπτουν τις τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται στα πολιτικά πράγματα. Για το τι συμβαίνει στην πραγματικότητα, ο καθένας αναπόφευκτα βγάζει τα δικά του συμπεράσματα.
Αν και τη χρησιμοποίησαν με ασυνήθιστα δημόσιο τρόπο, δεν εμπνεύστηκαν οι συνταγματάρχες τη συγκεκριμένη φράση, αλλά αποτελούσε τη χαρακτηριστική διατύπωση με την οποία δημοσιεύονταν οι νόμοι και τα βασιλικά διατάγματα. Σε αυτό το ΦΕΚ του Ιουνίου 1950 έχουμε παραδείγματα και των δύο:
- ΝΟΜΟΣ ὑπ' ἀριθ. 1437. Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν περὶ Πυροσβεστικῆς Ὑπηρεσίας διατάξεων. ΠΑΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ. Ψηφισάμενοι ὁμοφώνως μετὰ τῆς Βουλῆς, ἀποφασίζομεν καὶ διατάσσομεν…
- ΔΙΑΤΑΓΜΑ Περὶ ὁρισμοῦ μεταβατικῆς ἕδρας. ΠΑΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ. Ἔχοντες ὑπ' ὄψει τὰς διατάξεις τοῦ ὑπ' ἀριθ. ΓΦΞΒʹ Νόμου ὡς οὗτος ἀντικατεστάθη ὑπὸ τοῦ ἄρθρου μόνου τοῦ Νόμου ΓΧΞΒʹ, προτάσει τοῦ Ἡμετέρου ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργοῦ ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάσσομεν…
Ας πάμε πιο πίσω, στην αβασίλευτη δημοκρατία του 1925 — πριν και μετά το πραξικόπημα του Πάγκαλου, που (μόνο) στο τυπικό μέρος δεν άλλαξε τίποτα:
- ΝΟΜΟΣ Περὶ ἐπαναφορᾶς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν καθηγητῶν τοῦ Πολυτεχενείου. Νόμος 3277. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Ψηφισάμενοι ὁμοφώνως μετὰ τῆς Δʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάσσομεν […] Ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας ΠΑΥΛΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ (17 Φεβρουαρίου)
- ΔΙΑΤΑΓΜΑ Περὶ προσθήκης διατάξεων εἰς τὸ ἀπὸ 14 Ἰανουαρίου 1925 Διάταγμα «περὶ ἐξαγορᾶς Μουσουλμανικῶν κτημάτων ἐν Δ. Θράκῃ πρὸς ἐγκατάστασιν προσφύγων». ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Ἔχοντες ὑπ' ὄψει […] προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάσσομεν… (2 Ιουλίου)
- ΔΙΑΤΑΓΜΑ Περὶ διορυγῆς τοῦ ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου. ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αʹ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ. Λαβόντες ὑπ' ὄψιν τὸ ἄρθρον 1 τοῦ περὶ διορυγῆς τοῦ ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου ΤΜϚʹ. Νόμου τῆς 17 Νοεμβρίου 1869, κατὰ πρότασιν τῶν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, Ἐξωτερικῶν καὶ Οἰκονομικῶν Ὑπουργῶν, ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάσσομεν· Ἐγκρίνομεν τὴν πρὸς τοὺς Κυρίους Piat καὶ Chollet γενομένην παραχώρησιν τοῦ δικαιώματος, πρὸς διορυγὴν τοῦ ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου…
Αν φτάσουμε στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Γεωργίου Αʹ, θα δούμε το διατάσσομεν να εναλλάσσεται με τον παλαιότερο τύπο διατάττομεν, όπως στην πρώτη σελίδα αυτού του φύλλου του Ιουνίου 1864 και σε αυτό το φύλλο του Δεκεμβρίου 1863. Προσπερνώντας τα θεσπίσματα της προσωρινής κυβέρνησης που ακολούθησε την ανατροπή του Όθωνα, βλέπουμε ότι αυτή είναι η συνήθης οθωνική διατύπωση.
- Από τον νόμο περί επισφραγίσεων των παιγνιοχάρτων του 1845: ΟΘΩΝ ΕΛΕῼ ΘΕΟΥ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ. […] Ἐπὶ τῇ προτάσει τῆς Ἡμετέρας ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Γραμματείας, ἀκούσαντες καὶ τὴν γνώμην τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάττομεν…
Αφού θαυμάσετε πρώτα την τυπογραφία των αρχών του 19ου αιώνα (όπου τα τονικά σημάδια τίθενται πάνω από τα κεφαλαία φωνήεντα αντί αριστερά τους όπως τα έχουμε συνηθίσει) και τη χρήση του όρου «Γραμματεύς της Επικρατείας» αντί «Υπουργός», θα προσέξετε ότι πίσω από μια φράση που θεωρείται χαρακτηριστική της δικτατορίας, κρύβονται —όπως σε τόσα άλλα νομικά ζητήματα— οι Γερμανοί. «Wir haben beschlossen, und verordnen wie folgt» είναι η πρωτότυπη διατύπωση, και δεν δυσκολεύεται κανείς να βρει παραδείγματα διαταγμάτων και νόμων στις ίδιες τις γερμανόφωνες χώρες, με τις όποιες προσθήκες (π.χ. «με τη συγκατάθεση των πιστών μας τάξεων») και μικροπαραλλαγές:
- Wir Johann Baptist Joseph, kaiserlicher Prinz und Erzherzog von Österreich, königlicher Prinz von Hungarn, und Böhmen etc. etc. Ritter des goldenen Vliesses, des Leopolds-Ordens-Großkreuz, Commandeur des militärischen Marien-Theresien-Ordens, Inhaber eines Dragoner-Regiments, General der Cavallerie und General-Geniedirector etc. etc. haben beschlossen und verordnen anmit provisorisch, wie folgt… (Ούντινε, 13 Απριλίου 1809)
- Wir Friedrich August, von Gottes Gnaden, souveräner Herzog zu Nassau etc. etc., und Wir Friedrich Wilhelm, von Gottes Gnaden, souveräner Fürst zu Nassau etc. etc. […] Wir haben demnach beschlossen und verordnen hiermit, wie folgt… (Δουκάτο του Νασάου, 9 ή 11 Σεπτεμβρίου 1815)
- Leopold von Gottes Gnaden, Großherzog von Baden, Herzog von Zähringen. Mit Zustimmung Unserer getreuen Stände haben Wir beschlossen und verordnen, wie folgt… (Καρλσρούη, 18 Ιουλίου 1837)
- Wilhelm, von Gottes Gnaden König von Württemberg. Im Einverständnisse mit anderen Staaten des Zollvereins haben Wir, nach Anhörung Unseres Geheimen-Rathes, beschlossen und verordnen, wie folgt… (Στουτγάρδη, 17 Μαΐου 1859)
- Ludwig II. von Gottes Gnaden König von Bayern, Pfalzgraf bei Rhein, Herzog von Bayern, Franken und in Schwaben etc. etc. Wir haben nach Vernehmung Unseres Statsrathes mit Beirath und Zustimmung der Kammer der Reichsräthe und der Kammer der Abgeordneten beshlossen und verordnen, was folgt… (Μόναχο, 18 Ιανουαρίου 1871)
- Wir, Friedrich August, von Gottes Gnaden König von Sachsen usw. usw. usw. haben […] mit Zustimmung Unserer getreuen Stände beschlossen und verordnen hierdurch wie folgt… (Δρέσδη, 10 Δεκεμβρίου 1913)
Δεν λείπουν και από την αγγλική διατυπώσεις όπως we have resolved/decided, and do hereby order/declare/command/decree/proclaim/prescribe, ήδη από τον 17ο αιώνα… Και μοιάζει να υπάρχει αντιστοιχία στη γαλλική:
- LÉOPOLD, ROI DES BELGES, A tous présens et à venir, SALUT. Nous avons, de commun accord avec les chambres, décrété et nous ordonnons ce qui suit… (Βρυξέλλες, 9 Απριλίου 1841)
- LOUIS, par la grâce de Dieu et par la loi constitutionnelle de l'état, ROI DES FRANÇOIS : A tous présens et à venir ; SALUT. L'Assemblée nationale a décrété, et nous voulons et ordonnons ce qui suit… (Παρίσι, 5 Νοεμβρίου 1790)
- Le Sénat réuni extraordinairement s'est fait donner lecture du message qui lui annonce la mort de l'Empereur Napoléon qui a eu lieu sous les murs de Moscou, le 7 de ce mois. Le Sénat, après avoir mûrement délibéré sur un événement aussi inattendu, a nommé une Commission pour aviser, séance tenante, aux moyens de sauver la Patrie des dangers imminents qui la menacent ; après avoir entendu le rapporteur de sa Commission, A décrété, et nous ordonnons ce qui suit… (πλαστό διάταγμα της Γερουσίας, 22 Οκτωβρίου 1812)
Πρόκειται βέβαια για μία μεταξύ πολλών διατυπώσεων, και στη Γερμανία δείχνει να χάθηκε μετά την πτώση των μοναρχιών στο τέλος του Αʹ Παγκοσμίου. Στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης επικράτησε το απλό wird verordnet, «διατάσσεται» (που ταιριάζει με το πρωσικό wir verordnen, «διατάσσουμε»), όπως εμφανίζεται και στο περιβόητο διάταγμα του 1933 με το οποίο ξεκίνησαν οι Ναζί να χτίζουν το ολοκληρωτικό καθεστώς τους. Πλέον στις αποφάσεις, η αντίστοιχη αρχή απλώς «διατάσσει», ενώ και για τη νομοθεσία, ο αρχηγός κράτους εμφανίζεται μόνο στο τέλος: εκεί που ο μονάρχης επέβαλλε κάποτε προσωπικά την εφαρμογή του νόμου, τον οποίο υπέγραφε με τη συγκατάθεση του κοινοβουλίου, κατόπιν η διατύπωση ανέφερε μόνο την απόφαση του νομοθετικού σώματος («Der Reichstag/Bundestag hat das folgende Gesetz beschlossen»).
Στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης δεν εξαφανίστηκε αμέσως το «απεφασίσαμεν και διατάσσομεν» από τα προεδρικά διατάγματα (παράδειγμα από το 1977), όμως σταδιακά αντικαταστάθηκε από το απλό «αποφασίζομεν» (όπως εδώ), που ως τότε χαρακτήριζε περισσότερο τις υπουργικές αποφάσεις, και στις αρχές της δεκαετίας του '80 έγινε «αποφασίζουμε».
Για τον όποιο λόγο, η διατύπωση για την κύρωση νόμων της Βουλής ακολούθησε ξεχωριστή πορεία: διατηρήθηκε για κάποια χρόνια το «Ψηφισάμενοι ὁμοφώνως μετὰ τῆς Βουλῆς, ἀπεφασίσαμεν», που το 1982 αντικαταστάθηκε από το «Κυροῦμεν καὶ ἐκδίδομεν τὸν κατωτέρω ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντα νόμον»· εκδημοτικισμένη με κάποια καθυστέρηση, αυτή η διατύπωση αντικαταστάθηκε με τη σειρά της το 1986 από το σημερινό «Εκδίδομε τον ακόλουθο νόμο που ψήφισε η Βουλή», φαντάζομαι στο πλαίσιο της συνταγματικής αναθεώρησης που περιόρισε τις εξουσίες του Προέδρου της Δημοκρατίας.
Πλέον κανείς δεν εκδίδει διαταγές στα ΦΕΚ… Ή τουλάχιστον, δεν το θέτει έτσι ωμά. Οι επίσημοι τύποι άλλοτε διατυμπανίζουν και άλλοτε αποκρύπτουν τις τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται στα πολιτικά πράγματα. Για το τι συμβαίνει στην πραγματικότητα, ο καθένας αναπόφευκτα βγάζει τα δικά του συμπεράσματα.
Last edited: