Ένα απαισιόδοξο κείμενο για το μέλλον της μετάφρασης, όπως δημοσιεύτηκε στην Thess Voice:
Μπήκαμε στον Υδροχόο
Ποιος μεταφράζει τι και για ποιον στη Νέα Εποχή: Νά το ερώτημα ποιο είναι
Κυριάκος Αθανασιάδης | 03.10.2026
Την Τετάρτη που μας πέρασε ήταν η Διεθνής Ημέρα Μετάφρασης και Διερμηνείας, και ταυτόχρονα η πρώτη χρονιά εδώ και πάνω από μια δεκαπενταετία που δεν μνημόνευσα κι εγώ αυτή την ωραία μέρα, συχνά δίνοντας τον λόγο —σε σχετικά αφιερώματα που μου αρέσει να κάνω— στους φίλους συναδέλφους μεταφραστές (κυρίως, για να πω την αλήθεια: στις φίλες συναδέλφους μεταφράστριες), που χάρη στη δουλειά τους γίνονται όλα τα ωραία πράγματα, από τη Στήλη της Ροζέττης και μετά. Μάλιστα, είχα ετοιμάσει σε πολλοστή επανάληψη και κείμενο για τον σούπερμαν Άγιο Ιερώνυμο και τη Βουλγάτα του. Αλλά δεν έκανα τίποτε τελικά, επειδή πιο πολύ θα μου έμοιαζε σαν ψέμα και σαν μνημόσυνο. Γιατί η μετάφραση, σαν ανθρώπινη δραστηριότητα, πρόκειται σύντομα να σβήσει. Θα αντικατασταθεί πλήρως από την ΤΝ.
Οι συζητήσεις γύρω από την (αδιαμφισβήτητη) αξία των μεταφραστών —των ανθρώπων μεταφραστών, αξίζει πλέον να προσθέσουμε— επικεντρώνονται στο γεγονός ότι η μεταφραστική πράξη δεν συνιστά βέβαια απλή αντικατάσταση και συναρμογή λέξεων, για όνομα του καλού Θεού, αλλά ερμηνεία, πολιτισμική διαμεσολάβηση, δημιουργία κ.τ.π. Η γενική συναίνεση είναι ότι η τεχνολογία προσφέρει μεν διά τής ΤΝ ταχύτητα —ουδεμία αμφισβήτηση επ’ αυτού—, αλλά ο άνθρωπος, και μόνον αυτός, δίνει νόημα, ψυχή και ακρίβεια στο κείμενο.
Αυτά όλα, και άλλα τέτοια, δεν λέγονται στον αέρα. Οι καλοί υποστηρικτές του ανθρώπου μεταφραστή έχουν πολλά επιχειρήματα στη φαρέτρα τους για να τα υποστηρίξουν. Τα κυριότερα είναι ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί λοιπόν να αντικατασταθεί, καθώς μόνον αυτός έχει εκείνο το πράγμα που λέμε «πολιτισμική νόηση» και ενσυναίσθηση: μόνον αυτός αντιλαμβάνεται το χιούμορ, την ειρωνεία, το υπονοούμενο, τις μεταφορές και το ιστορικό/κοινωνικό πλαίσιο που κρύβεται πίσω από μια φράση, προσαρμόζοντας άρα το κείμενο έτσι που να μεταφέρει το ίδιο συναίσθημα και στον παραλήπτη. Η μετάφραση, όταν μάλιστα πρέπει να είναι δημιουργική ή όταν στέκεται αντιμέτωπη με ένα απαιτητικό, δύσκολο κείμενο, αξιώνει αισθητικό ένστικτο, ρυθμό, καλλιτεχνική βούληση, τέτοια πράγματα· στοιχεία που ασφαλώς ξεπερνούν τη στατιστική ανάλυση των μηχανών.
Σε ένα πλήθος πεδία, πάλι, πέραν δηλαδή της λογοτεχνίας, η παραμικρή ασάφεια, το Λάθος (το Λάθως που λέμε και εμείς οι καημένοι πρώην διορθωτές, που μεγαλώσαμε με το Liddell-Scott από τη μία και τον Βοσταντζόγλου από την άλλη και χρησιμοποιούσαμε κάρτες βαλμένες σε κουτιά παπουτσιών για να φτιάξουμε index της προκοπής) μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες: σε αντίθεση με μια μηχανή, ο άνθρωπος φέρει την ηθική και νομική ευθύνη της ακρίβειας, αξιολογώντας την πρόθεση του συγγραφέα κλπ. κλπ. κλπ. (Για να μην πούμε ότι αλλιώς θα χάσει τη δουλειά του: συμβαίνει κάθε ώρα και στιγμή). Επιπροσθέτως, οι γλώσσες εξελίσσονται διαρκώς. Οι άνθρωποι μπορούν πολύ εύκολα να αποκωδικοποιήσουν νεολογισμούς, να ενσωματώσουν ιδιώματα, να αποκαταστήσουν ελλιπείς προτάσεις κ.ο.κ., απλώς και μόνο βασιζόμενοι στην εμπειρία και τη διαίσθηση.
Αυτά είναι όλα έτσι, και όχι αλλιώς. Και όλα ΕΤΣΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ισχύουν ΚΑΙ για τις μηχανές: μάλιστα, πολλές από δαύτες τα κάνουν ήδη καλύτερα από τους περισσότερους μεταφραστές όλα ετούτα — οι ίδιοι οι μεταφραστές, και όλοι οι άνθρωποι του βιβλίου, ξέρουμε πως το μέσο επίπεδο των επαγγελματιών δεν είναι δα και τόσο σπουδαίο όσο λέμε προς τα έξω… Ακόμη περισσότερο: αυτές οι μηχανές που τα κάνουν ήδη όλα αυτά, είναι ακόμη στα σπάργανα — σε ένα-δυο χρόνια, όπως και στο σκάκι, θα είναι καλύτερες κι από τον καλύτερο ανάμεσά μας. (Για την ακρίβεια, θα είναι πολύ-πολύ καλύτερες). Αλλά, ακόμη κι αν αυτός —πέστε— τις ξεπερνά προσώρας, θα είναι πολύ καλύτερες από τους περισσότερους άλλους. Και, guess what, θα είναι και δωρεάν. Οι πολύ καλοί, οι παντογνώστες, οι σπάνιας ευαισθησίας μεταφραστές, αυτό το μικρό υποσύνολο (κάποιοι από αυτούς, με γλώσσα-στόχο τα ελληνικά, είναι φίλοι μου, συνάδελφοι και συνεργάτες δεκαετίες τώρα, και τους θαυμάζω: ευχαρίστως θα τους έπλενα τα πόδια), θα κάνουν ασφαλώς όσα είναι να κάνουν· κι αυτά βέβαια θα ’ναι λίγα. Γιατί και πόσα να προλάβουν, και πόσοι να τους πληρώσουν για να τα κάνουν. Και για ποιο λόγο. Ένα ίδρυμα; Ναι. Ένας μερακλής εκδότης με μεγάλη προσωπική περιουσία που έχει και πίνει μόνο μολτ καλά παλαιωμένα σε δρύινα βαρέλια που πριν φιλοξένησαν Pedro Ximénez; Πολύ πιθανόν. Άλλος κανείς; Μπορεί. Αν και δεν μας έρχεται κάτι στο μυαλό.
Ναι, γελάσαμε πολύ με πλήθος ανοησίες τού πρωτόγονου Google Translator, όπως γελάγαμε παλιά με τα «κινέζικα», τα φτηνιάρικα προϊόντα της Κίνας. Δεν μας πέρασε από το μυαλό πως οι Κινέζοι θα εξελίσσονταν έτσι, και τόσο. Και τώρα βέβαια δεν μας αρέσει, δεν μας ικανοποιεί αυτό που είναι να έρθει. Και τσινάμε. Λογικό και ανθρώπινο.
Οδεύουμε σε μια εποχή που είτε θα έχει χαρακτηριστικά Star Wars, είτε χαρακτηριστικά Star Trek. Αν μάς συμβεί το πρώτο, ξέρουμε τι θα γίνει. Αν πάλι μάς τύχει το δεύτερο (εγώ όμως δεν το πιστεύω αυτό: δεν υπάρχει καμία περίπτωση), δεν θα χρειάζεται καν να τα κάνουμε όλα αυτά που δήθεν περιγράψαμε προηγουμένως. Στο Star Trek όλοι χρησιμοποιούν τον Universal Translator, τον Οικουμενικό Μεταφραστή, μια μηχανή που δεν μεταφράζει απλώς στη γλώσσα σου τα γραπτά κείμενα —αυτό είναι ευκολάκι—, αλλά αναλύει τις κυματομορφές και τη συχνότητα της εγκεφαλικής δραστηριότητας ή του ομιλούμενου λόγου, ή τα συρίγματα, τα κοάσματα, τα κροταλίσματα, τους μυκηθμούς, τα βληχητά ενός παντελώς άγνωστου όντος. Ακολούθως, μέσω περίπλοκων αλγορίθμων αναγνώρισης προτύπων, εντοπίζει γραμματικές δομές, συντακτικά μοτίβα και έννοιες, και —με ασύλληπτες ταχύτητες, λέμε— τα συγκρίνει με μια τεράστια βάση δεδομένων γνωστών γλωσσών, και στη συνέχεια μεταφράζει σε πραγματικό χρόνο αυτή και την άλλη και την παράλλη παντελώς ξένη γλώσσα ή κάτι σαν γλώσσα στη μητρική γλώσσα του ακροατή, ενώ ταυτόχρονα μεταφράζει και την (πληρωμένη) απάντηση για τον εντελώς εξωγήινο συνομιλητή. Η καλή αυτή συσκευή είναι ενσωματωμένη στο σηματάκι του Αστροστόλου που έχεις καρφιτσωμένο στη στολή σου, ή είναι βαλμένη στο εσωτερικό του αυτιού για πιο ευκολία.
Στο Star Wars, πάλι, δεν ασχολούνται με τέτοιες λεπτομέρειες. Γιατί; Γιατί το Star Wars είναι παραμύθι. Και όλοι ξέρουμε ότι αφενός μεν στα παραμύθια δεν εξηγούμε τίποτε, αφετέρου δε στην πραγματικότητα όλα τους είναι ιστορίες Τρόμου.
Αχ, ο πόλεμος θα αργήσει να τελειώσει, η ειρήνη θα αργήσει να έρθει, η άνοιξη επίσης· και ακόμα δεν μπήκε ο χειμώνας — αλλά αφενός μεν έτσι γίνεται πάντα, ήδη από τον καιρό του αυγού της Λήδας, αφετέρου δε έχουμε spooky season. Οπότε, ευτυχείτε. Αγοράστε εκείνη τη νέα έκδοση που σας έκανε κλικ, εκείνο εκεί το βιβλιαράκι. Στηρίξτε την αγορά του βιβλίου. Τιμήστε τους ανθρώπους της. Και κάτστε κάπου αναπαυτικά και διαβάστε το.
Συνήθως δεν είναι κακιά εμπειρία.
ΥΓ1. Και σήμερα ακόμη, μπορώ να πάρω μία σειρά —πιχί— public domain ιαπωνικών αστυνομικών μυθιστορημάτων τσέπης, και να τα μεταφράσω με μια μηχανή. Να τα δώσω σε μιαν άλλη για να τα επιμεληθεί. Και σε μια τρίτη για να τα αντιπαραβάλει με μιαν άλλη, παλιά, υπάρχουσα μετάφραση στα ολλανδικά. Και σε μια τέταρτη να δει τα λάθη που έκαναν οι προηγούμενες, και να τους πει πώς να τα αποφεύγουν στο εξής. Ώς αύριο το πρωί, αυτά τα βιβλία μπορούν να έχουν ανέβει στο μαγαζί τού Μπέζος και να πουλιούνται για 99 σεντς το ένα. Δεν θα έχω πληρώσει τίποτε: δραχμή. Μέχρι σήμερα, θα ήθελα δυο-τρία χρόνια για να τα κάνω όλα αυτά, πολλούς συνεργάτες που οι μισοί θα μου κόβαν την καλημέρα, συν ένα τσουβάλι λεφτά. Δηλαδή: δεν θα το σκεφτόμουν καν. Κανείς δεν θα το σκεφτόταν. Και κανείς δεν το σκέφτηκε ποτέ.
ΥΓ2. Τα 9 στα 10 βιβλία σύντομα θα γράφονται από ΤΝ. Ήδη σήμερα, οι επίσης 9 στους 10 συγγραφείς μυθοπλασίας χρησιμοποιούν αυτό ή εκείνο το φτηνό μοντέλο ΤΝ για πολλά περισσότερα από την απαραίτητη (λέμε τώρα) «έρευνα», αυτήν που υποτίθεται πως κάνουμε πριν ξεκινήσουμε το καθαυτό γράψιμο. Ποιος θα τα μεταφράζει αυτά τα μυθιστορήματα; Σε ποια γλώσσα; Και γιατί;
Μπήκαμε στον Υδροχόο
Ποιος μεταφράζει τι και για ποιον στη Νέα Εποχή: Νά το ερώτημα ποιο είναι
Κυριάκος Αθανασιάδης | 03.10.2026
Την Τετάρτη που μας πέρασε ήταν η Διεθνής Ημέρα Μετάφρασης και Διερμηνείας, και ταυτόχρονα η πρώτη χρονιά εδώ και πάνω από μια δεκαπενταετία που δεν μνημόνευσα κι εγώ αυτή την ωραία μέρα, συχνά δίνοντας τον λόγο —σε σχετικά αφιερώματα που μου αρέσει να κάνω— στους φίλους συναδέλφους μεταφραστές (κυρίως, για να πω την αλήθεια: στις φίλες συναδέλφους μεταφράστριες), που χάρη στη δουλειά τους γίνονται όλα τα ωραία πράγματα, από τη Στήλη της Ροζέττης και μετά. Μάλιστα, είχα ετοιμάσει σε πολλοστή επανάληψη και κείμενο για τον σούπερμαν Άγιο Ιερώνυμο και τη Βουλγάτα του. Αλλά δεν έκανα τίποτε τελικά, επειδή πιο πολύ θα μου έμοιαζε σαν ψέμα και σαν μνημόσυνο. Γιατί η μετάφραση, σαν ανθρώπινη δραστηριότητα, πρόκειται σύντομα να σβήσει. Θα αντικατασταθεί πλήρως από την ΤΝ.
Οι συζητήσεις γύρω από την (αδιαμφισβήτητη) αξία των μεταφραστών —των ανθρώπων μεταφραστών, αξίζει πλέον να προσθέσουμε— επικεντρώνονται στο γεγονός ότι η μεταφραστική πράξη δεν συνιστά βέβαια απλή αντικατάσταση και συναρμογή λέξεων, για όνομα του καλού Θεού, αλλά ερμηνεία, πολιτισμική διαμεσολάβηση, δημιουργία κ.τ.π. Η γενική συναίνεση είναι ότι η τεχνολογία προσφέρει μεν διά τής ΤΝ ταχύτητα —ουδεμία αμφισβήτηση επ’ αυτού—, αλλά ο άνθρωπος, και μόνον αυτός, δίνει νόημα, ψυχή και ακρίβεια στο κείμενο.
Αυτά όλα, και άλλα τέτοια, δεν λέγονται στον αέρα. Οι καλοί υποστηρικτές του ανθρώπου μεταφραστή έχουν πολλά επιχειρήματα στη φαρέτρα τους για να τα υποστηρίξουν. Τα κυριότερα είναι ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί λοιπόν να αντικατασταθεί, καθώς μόνον αυτός έχει εκείνο το πράγμα που λέμε «πολιτισμική νόηση» και ενσυναίσθηση: μόνον αυτός αντιλαμβάνεται το χιούμορ, την ειρωνεία, το υπονοούμενο, τις μεταφορές και το ιστορικό/κοινωνικό πλαίσιο που κρύβεται πίσω από μια φράση, προσαρμόζοντας άρα το κείμενο έτσι που να μεταφέρει το ίδιο συναίσθημα και στον παραλήπτη. Η μετάφραση, όταν μάλιστα πρέπει να είναι δημιουργική ή όταν στέκεται αντιμέτωπη με ένα απαιτητικό, δύσκολο κείμενο, αξιώνει αισθητικό ένστικτο, ρυθμό, καλλιτεχνική βούληση, τέτοια πράγματα· στοιχεία που ασφαλώς ξεπερνούν τη στατιστική ανάλυση των μηχανών.
Σε ένα πλήθος πεδία, πάλι, πέραν δηλαδή της λογοτεχνίας, η παραμικρή ασάφεια, το Λάθος (το Λάθως που λέμε και εμείς οι καημένοι πρώην διορθωτές, που μεγαλώσαμε με το Liddell-Scott από τη μία και τον Βοσταντζόγλου από την άλλη και χρησιμοποιούσαμε κάρτες βαλμένες σε κουτιά παπουτσιών για να φτιάξουμε index της προκοπής) μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες: σε αντίθεση με μια μηχανή, ο άνθρωπος φέρει την ηθική και νομική ευθύνη της ακρίβειας, αξιολογώντας την πρόθεση του συγγραφέα κλπ. κλπ. κλπ. (Για να μην πούμε ότι αλλιώς θα χάσει τη δουλειά του: συμβαίνει κάθε ώρα και στιγμή). Επιπροσθέτως, οι γλώσσες εξελίσσονται διαρκώς. Οι άνθρωποι μπορούν πολύ εύκολα να αποκωδικοποιήσουν νεολογισμούς, να ενσωματώσουν ιδιώματα, να αποκαταστήσουν ελλιπείς προτάσεις κ.ο.κ., απλώς και μόνο βασιζόμενοι στην εμπειρία και τη διαίσθηση.
Αυτά είναι όλα έτσι, και όχι αλλιώς. Και όλα ΕΤΣΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ισχύουν ΚΑΙ για τις μηχανές: μάλιστα, πολλές από δαύτες τα κάνουν ήδη καλύτερα από τους περισσότερους μεταφραστές όλα ετούτα — οι ίδιοι οι μεταφραστές, και όλοι οι άνθρωποι του βιβλίου, ξέρουμε πως το μέσο επίπεδο των επαγγελματιών δεν είναι δα και τόσο σπουδαίο όσο λέμε προς τα έξω… Ακόμη περισσότερο: αυτές οι μηχανές που τα κάνουν ήδη όλα αυτά, είναι ακόμη στα σπάργανα — σε ένα-δυο χρόνια, όπως και στο σκάκι, θα είναι καλύτερες κι από τον καλύτερο ανάμεσά μας. (Για την ακρίβεια, θα είναι πολύ-πολύ καλύτερες). Αλλά, ακόμη κι αν αυτός —πέστε— τις ξεπερνά προσώρας, θα είναι πολύ καλύτερες από τους περισσότερους άλλους. Και, guess what, θα είναι και δωρεάν. Οι πολύ καλοί, οι παντογνώστες, οι σπάνιας ευαισθησίας μεταφραστές, αυτό το μικρό υποσύνολο (κάποιοι από αυτούς, με γλώσσα-στόχο τα ελληνικά, είναι φίλοι μου, συνάδελφοι και συνεργάτες δεκαετίες τώρα, και τους θαυμάζω: ευχαρίστως θα τους έπλενα τα πόδια), θα κάνουν ασφαλώς όσα είναι να κάνουν· κι αυτά βέβαια θα ’ναι λίγα. Γιατί και πόσα να προλάβουν, και πόσοι να τους πληρώσουν για να τα κάνουν. Και για ποιο λόγο. Ένα ίδρυμα; Ναι. Ένας μερακλής εκδότης με μεγάλη προσωπική περιουσία που έχει και πίνει μόνο μολτ καλά παλαιωμένα σε δρύινα βαρέλια που πριν φιλοξένησαν Pedro Ximénez; Πολύ πιθανόν. Άλλος κανείς; Μπορεί. Αν και δεν μας έρχεται κάτι στο μυαλό.
Ναι, γελάσαμε πολύ με πλήθος ανοησίες τού πρωτόγονου Google Translator, όπως γελάγαμε παλιά με τα «κινέζικα», τα φτηνιάρικα προϊόντα της Κίνας. Δεν μας πέρασε από το μυαλό πως οι Κινέζοι θα εξελίσσονταν έτσι, και τόσο. Και τώρα βέβαια δεν μας αρέσει, δεν μας ικανοποιεί αυτό που είναι να έρθει. Και τσινάμε. Λογικό και ανθρώπινο.
Οδεύουμε σε μια εποχή που είτε θα έχει χαρακτηριστικά Star Wars, είτε χαρακτηριστικά Star Trek. Αν μάς συμβεί το πρώτο, ξέρουμε τι θα γίνει. Αν πάλι μάς τύχει το δεύτερο (εγώ όμως δεν το πιστεύω αυτό: δεν υπάρχει καμία περίπτωση), δεν θα χρειάζεται καν να τα κάνουμε όλα αυτά που δήθεν περιγράψαμε προηγουμένως. Στο Star Trek όλοι χρησιμοποιούν τον Universal Translator, τον Οικουμενικό Μεταφραστή, μια μηχανή που δεν μεταφράζει απλώς στη γλώσσα σου τα γραπτά κείμενα —αυτό είναι ευκολάκι—, αλλά αναλύει τις κυματομορφές και τη συχνότητα της εγκεφαλικής δραστηριότητας ή του ομιλούμενου λόγου, ή τα συρίγματα, τα κοάσματα, τα κροταλίσματα, τους μυκηθμούς, τα βληχητά ενός παντελώς άγνωστου όντος. Ακολούθως, μέσω περίπλοκων αλγορίθμων αναγνώρισης προτύπων, εντοπίζει γραμματικές δομές, συντακτικά μοτίβα και έννοιες, και —με ασύλληπτες ταχύτητες, λέμε— τα συγκρίνει με μια τεράστια βάση δεδομένων γνωστών γλωσσών, και στη συνέχεια μεταφράζει σε πραγματικό χρόνο αυτή και την άλλη και την παράλλη παντελώς ξένη γλώσσα ή κάτι σαν γλώσσα στη μητρική γλώσσα του ακροατή, ενώ ταυτόχρονα μεταφράζει και την (πληρωμένη) απάντηση για τον εντελώς εξωγήινο συνομιλητή. Η καλή αυτή συσκευή είναι ενσωματωμένη στο σηματάκι του Αστροστόλου που έχεις καρφιτσωμένο στη στολή σου, ή είναι βαλμένη στο εσωτερικό του αυτιού για πιο ευκολία.
Στο Star Wars, πάλι, δεν ασχολούνται με τέτοιες λεπτομέρειες. Γιατί; Γιατί το Star Wars είναι παραμύθι. Και όλοι ξέρουμε ότι αφενός μεν στα παραμύθια δεν εξηγούμε τίποτε, αφετέρου δε στην πραγματικότητα όλα τους είναι ιστορίες Τρόμου.
Αχ, ο πόλεμος θα αργήσει να τελειώσει, η ειρήνη θα αργήσει να έρθει, η άνοιξη επίσης· και ακόμα δεν μπήκε ο χειμώνας — αλλά αφενός μεν έτσι γίνεται πάντα, ήδη από τον καιρό του αυγού της Λήδας, αφετέρου δε έχουμε spooky season. Οπότε, ευτυχείτε. Αγοράστε εκείνη τη νέα έκδοση που σας έκανε κλικ, εκείνο εκεί το βιβλιαράκι. Στηρίξτε την αγορά του βιβλίου. Τιμήστε τους ανθρώπους της. Και κάτστε κάπου αναπαυτικά και διαβάστε το.
Συνήθως δεν είναι κακιά εμπειρία.
ΥΓ1. Και σήμερα ακόμη, μπορώ να πάρω μία σειρά —πιχί— public domain ιαπωνικών αστυνομικών μυθιστορημάτων τσέπης, και να τα μεταφράσω με μια μηχανή. Να τα δώσω σε μιαν άλλη για να τα επιμεληθεί. Και σε μια τρίτη για να τα αντιπαραβάλει με μιαν άλλη, παλιά, υπάρχουσα μετάφραση στα ολλανδικά. Και σε μια τέταρτη να δει τα λάθη που έκαναν οι προηγούμενες, και να τους πει πώς να τα αποφεύγουν στο εξής. Ώς αύριο το πρωί, αυτά τα βιβλία μπορούν να έχουν ανέβει στο μαγαζί τού Μπέζος και να πουλιούνται για 99 σεντς το ένα. Δεν θα έχω πληρώσει τίποτε: δραχμή. Μέχρι σήμερα, θα ήθελα δυο-τρία χρόνια για να τα κάνω όλα αυτά, πολλούς συνεργάτες που οι μισοί θα μου κόβαν την καλημέρα, συν ένα τσουβάλι λεφτά. Δηλαδή: δεν θα το σκεφτόμουν καν. Κανείς δεν θα το σκεφτόταν. Και κανείς δεν το σκέφτηκε ποτέ.
ΥΓ2. Τα 9 στα 10 βιβλία σύντομα θα γράφονται από ΤΝ. Ήδη σήμερα, οι επίσης 9 στους 10 συγγραφείς μυθοπλασίας χρησιμοποιούν αυτό ή εκείνο το φτηνό μοντέλο ΤΝ για πολλά περισσότερα από την απαραίτητη (λέμε τώρα) «έρευνα», αυτήν που υποτίθεται πως κάνουμε πριν ξεκινήσουμε το καθαυτό γράψιμο. Ποιος θα τα μεταφράζει αυτά τα μυθιστορήματα; Σε ποια γλώσσα; Και γιατί;